Begijnhof als UNESCO werelderfgoed

Tussen de 11de en 13de eeuw begonnen vrouwen zich te verenigen om tegemoet te komen aan hun spirituele en materiële noden. Zo ontstond de begijnenbeweging.
 

Tot ongenoegen van de Kerk

Hoewel de begijnen een vroom en celibatair leven leidden, …

• ...volgden ze geen vastgestelde leefregel van de Rooms-Katholieke Kerk;
• ...legden ze geen gelofte van armoede af;
• ...mochten ze hun eigendommen behouden;
• ...waren ze niet gebonden aan formele ‘eeuwige geloften’.

Begijnen hadden een zelfstandig en vrijer bestaan dan kloosterzusters. De toenmalige — mannelijke — kerkleiders zagen dit alles niet graag gebeuren. Paus Clemens V verklaarde de begijnen in 1311 zelfs tot ketters.
 

Vooral in Vlaanderen

Ondanks de hevige weerstand verspreidden begijnen zich over heel Europa. In de Lage Landen organiseerden ze zich autonoom, gingen zich vestigen in een omheinde gemeenschap en hadden een eigen bestuur. Hier waren de adel en sommige religieuze orden de begijnenbeweging gunstig gezind. Ze konden er rekenen op steun. De Belgische begijnhoven situeerden zich daardoor vooral in het machtige graafschap Vlaanderen en in het hertogdom Brabant. In Brugge genoten de begijnen de bescherming van gravin Johanna van Constantinopel, en in 1299 nam de Franse koning Filips de Schone het begijnhof onder zijn bevoegdheid. Dat verklaart de naam ‘Prinselijk Begijnhof’.
 

• 1242: eerste schriftelijke vermelding van het Brugse begijnhof
  Daarvoor leefden de begijnen vermoedelijk verspreid in de stad.
   
• Midden 13de eeuw: De Wijngaard
  De begijnen vestigden zich aan de rand van de stad, net buiten de eerste stadsomwalling. Hun begijnhof lag op een laag gelegen stuk grasland (een ‘gaard') dat omsloten was (een 'wijn'). Vandaar de naam 'Wijngaard'.
   
• 15de eeuw: bloeiperiode
  Er woonden toen wel 152 begijnen, verdeeld over 11 conventen. Elk convent werd bestuurd door een meesteres, terwijl de grootjuffrouw het volledige begijnhof onder haar hoede had.
   
• 1927: de laatste begijnen
  In de 19de eeuw namen de inkomsten van het begijnhof drastisch af, net als het aantal begijnen. De laatste vier begijnen treden in 1927 toe tot de communiteit Filles de l'Église, die de regel van Benedictus volgt. Vanaf dat moment wonen er geen begijnen meer in het Brugs begijnhof, maar kloosterzusters.

De eerste begijnen waren van bescheiden komaf en kozen bewust voor een vorm van samenwonen in conventen. Het waren geëmancipeerde vrouwen die hun leven wijdden aan God, zonder zich terug te trekken uit de wereld. Ze maakten zich nuttig in de ziekenzorg, het onderwijs en de textielbewerking.
 

Hun tijd ver vooruit

In tegenstelling tot de strenge kloosterordes behielden begijnen hun persoonlijke eigendom en rechten. Dat gaf hen vrijheid in hun dagelijkse leven en religieuze praktijk. In- of uittreden kon op elk moment. Zo sloten sommigen zich pas aan toen ze weduwe werden.
 

Waarom in een begijnhof wonen?

Elke begijn had haar eigen motivatie. Enkele mogelijke redenen:

• De besloten begijnenmaatschappij bood bescherming en veiligheid.
• Vrome of mystieke vrouwen zochten een meer persoonlijke relatie met God, buiten de kerkelijke structuur.
• Als vrouw kon je kiezen tussen trouwen of een streng klooster. Het begijnhof bood meer vrijheid en zelfstandigheid.

Het Brugse begijnhof bestaat uit

• 37 woonhuizen
• een monasterium
• een kerk
• bijgebouwen
• groene ruimten

Dit architecturaal ensemble is georganiseerd volgens een ruimtelijk concept van stedelijke of landelijke oorsprong en gebouwd in stijlen die specifiek zijn voor de Vlaamse culturele regio.
 

Bezoekers welkom

Het begijnhof is open voor bezoekers. Loop zeker eens binnen, want

• via de 18de-eeuwse hoofdpoort maak je een indrukwekkende entree. Boven de poort is de Heilige Elisabeth afgebeeld, de patroonheilige van het Brugse begijnhof. Het woord ‘Sauvegarde’ duidt op de bescherming van de gravin van Vlaanderen, Johanna van Constantinopel. Er is ook een tweede toegangspoort aan het Sashuis. Beiden worden ’s nachts gesloten.
• de grote binnentuin met rijzige populieren en linden, en de omringende witte huizen zijn bijzonder indrukwekkend. In het voorjaar bloeien achtereenvolgens de narcissen en de wilde boshyacint. Samen met de zeldzame orchideeën versterken ze nog het unieke karakter van het begijnhof.
• in de kerk tref je, onder andere, de oudste sedes sapientiae (Maria met kindje Jezus) in Brugge. Het is een beeld van O.L.V. van Spermalie uit 1247. De 13de eeuwse-kerk was oorspronkelijk gotisch, maar brandde door een omgevallen kaars bijna volledig af in de 16de eeuw. Bij de heropbouw in de 17de eeuw werden barokke interieurelementen toegevoegd.

Ga ook op zoek naar

• het huis van de grootjuffrouw op nummer 30. Van alle witte huizen rond het binnenplein is dit het enige met barokke gevelelementen. De grootjuffrouw had het grootste huis, want hier was ook de administratieve zetel, de infirmerie en een kapel.

• de ‘steert’, een doodlopend straatje met enkele woningen. Betreed of verlaat je het begijnhof langs de poort nabij het Minnewater? Dan wandel je er vanzelf door. In sommige begijnhoven zijn de woningen gegroepeerd rond een binnenplein. Andere volgen een stratenpatroon, als een klein dorp. Door de aanwezigheid van de ‘steert’ is het Brugse begijnhof een gemengd type.
• het religieus en liturgisch centrum op nummer 4. Je kan er boeken, kaarsen, rozenkransen, postkaarten, heiligenbeelden of een ander aandenken kopen.

Het Brugse begijnhof kreeg in 1998 UNESCO-erkenning als Werelderfgoed, samen met 12 van de in totaal 26 begijnhoven in Vlaanderen. Bij een erkenning als Werelderfgoedsite keurt het bevoegde comité steeds een ‘Statement of Outstanding Universal Value’ (SOUV) goed. De 13 Vlaamse begijnhoven werden als serie ingeschreven op de Werelderfgoedlijst en hebben vanzelfsprekend ook een SOUV.

Dit zijn de belangrijkste punten waarom de erkende begijnhoven volgens UNESCO een uitzonderlijke universele waarde hebben:

• Getuige van de begijnenbeweging
  Begijnhoven tonen de manier waarop groepen van onafhankelijke, religieuze vrouwen (ongehuwd of weduwe) er voor kozen samen te leven zonder zich daarbij volledig terug te trekken uit de maatschappij.
   
• Typische omheining door muren of grachten en poorten
  Tot op vandaag vormen begijnhoven duidelijke afgebakende gehelen en oases van rust binnen de stad.
   
• Balans tussen gemeenschap en individu
  De herkenbare architecturale ensembles waarbij huizen, kerk, bijgebouwen … werden georganiseerd rond straten, pleinen en groene ruimtes weerspiegelen nog steeds een leefwereld waarbij het gemeenschapsgevoel en het respect voor het individu perfect in balans lijken te zijn, net als het spirituele leven en de materiële noden van het dagelijkse leven. 

Het Brugse begijnhof in het bijzonder scoort hoog op vlak van authenticiteit en integriteit:

• het geheel is in goede staat
• het is nog steeds één eigendom
• er is nog steeds een religieuze beleving door de aanwezige zusters
• na vele eeuwen is het nog steeds exclusief bewoond door vrouwen
• de poorten sluiten nog elke dag bij valavond
• het is een unieke stilteplek in het stadscentrum